Obywatelska, czyli jaka?

Młodzi Polacy dostrzegają problemy najbliższego otoczenia i wyzwania, jakie stawia przed nimi świat. Czy współczesna szkoła może im pomóc w ich rozwiązaniu?


W raporcie z badania przeprowadzonego w maju 2021 r. przez Centrum Edukacji Obywatelskiej „Szkoła ponownie, czy szkoła od nowa”, wśród tez dotyczących zmian, które sprawią, że szkoła będzie dobrze służyć młodym ludziom w przyszłości, znalazły się te o budowaniu podmiotowości uczniów i uczennic, uwzględnianiu ich głosu, społecznego zaangażowania i obywatelskiej odpowiedzialności, stawianiu na naturalną ciekawość, zainteresowania i uczenie się przez pytanie i działanie. Wyznaczają one ogólne kierunki dla systemu edukacji, ale też dla myślenia o tym, jakiej edukacji obywatelskiej potrzebujemy.

Nie chodzi o lekcje WOS-u

Zdaniem ankietowanych, szkoła powinna jak najczęściej odwoływać się do bieżących tematów, takich o których mówi się… poza nią. Młodzi dostrzegają znaczenie rozwijania umiejętności współpracy i rozwiązywania problemów oraz samodzielnego myślenia. Ważne jest dla nich tworzenie przestrzeni do budowania relacji oraz prowadzenia mądrego i skutecznego dialogu. Edukacja obywatelska to zatem przede wszystkim działanie w szkole i poza nią, wchodzenie w interakcje i relacje z innymi (niezależnie od wieku), podejmowanie decyzji i wpływanie na to, jak wygląda rzeczywistość, w której żyjemy: bycie wśród innych, z innymi i dla innych.

Pierwszym krokiem do zdefiniowania na nowo edukacji (w tym edukacji obywatelskiej) jest zidentyfikowanie tych umiejętności, wiedzy i cech, których młodzi potrzebują. Doświadczenie edukacji zdalnej pokazało, że uczniów, którzy poradzili sobie w tym okresie, cechowały przede wszystkim krytyczne myślenie, kreatywność, niezależność w uczeniu się, samoregulacja, elastyczność poznawcza i wytrwałość. Amerykański reformator i działacz edukacyjny – Michael Fullan i, współpracujący z nim, Joanne Quinn, Max Drummy i Mag Gardner – w opracowaniu Nowa wizja edukacji. Przyszłość uczenia (się) – wskazali sześć globalnych kompetencji, o których rozwijanie powinna zadbać szkoła po pandemii. To: osobowość, odpowiedzialne zaangażowanie, współpraca, komunikacja, kreatywność i krytyczne myślenie. Dzięki nim, młodzi ludzie czują się swobodnie w działaniu, mają większy potencjał do kształtowania własnej przyszłości i gotowość inicjowania zmian na lepsze w swoich społecznościach i poza nimi.

Powyższe kompetencje oczywiście nie wyczerpują potrzeb współczesnego świata mierzącego się z wyzwaniami środowiskowymi, napięciami społecznymi czy globalnymi nierównościami, które zgodnie z przewidywaniami naukowców będą się pogłębiać i wymagają zmian systemowych, niemożliwych bez powszechnego zrozumienia i zbiorowego zaangażowania. Choćby zmiana klimatu i kryzys dotykający bioróżnorodności będą powodować coraz poważniejsze klęski naturalne i mogą wpływać na powstawanie nowych chorób odzwierzęcych i patogenów, wywołujących kolejne pandemie.

Możemy też spodziewać się coraz częstszych i bardziej nasilonych ruchów migracyjnych (w ciągu ostatnich 20 lat przybyło na świecie ok. 100 milionów migrantów i migrantek), co jest konsekwencją zmiany klimatu i potrzebą znalezienia lepszych warunków do życia. Będzie to wymagało szukania sposobów skutecznego porozumienia międzykulturowego, w tym przy konfliktach wartości.

Młodzi interesują się problemami współczesnego świata, poszukują na ten temat informacji, podejmują działania. W przypadku zagadnień, które są dla nich ważne, ich zaangażowanie może wpływać także na ich stan emocjonalny i umiejętność radzenia sobie z nim w konstruktywny sposób.

Dlatego edukacja obywatelska odpowiadająca na współczesne problemy i wyzwania powinna brać pod uwagę także aspekt związany z pracą zgodną z własnymi przekonaniami, emocjami, tożsamością i umiejętnościami interpersonalnymi. Młodzi, angażujący się w różnorodne działania, dotykające lokalnych lub globalnych problemów nie tylko zmieniają świat, ale też zmieniają się sami. Są też świadomi tego, co się dzieje z nimi jako jednostkami i jako grupą. Podejmowane przez szkoły projekty lokalne powinna zatem poprzedzać nie tylko diagnoza potrzeb społeczności, ale także refleksja nad tym, jakie cele chcemy osiągnąć i jakimi dysponujemy zasobami. Należą do nich również emocje które, umiejętnie zarządzane, wspierają zaangażowanie obywatelskie. Złość, radość, smutek czy strach pomagają określić, co jest dla nas ważne, a świadomość ułatwia wyrażanie ich i przekuwanie w adekwatne działanie.

Odpowiedzialni obywatele

Odpowiedzialne zaangażowanie wymaga otwartości na wiedzę, dobrej komunikacji i racjonalnego dialogu oraz mądrego zarządzania sobą, swoimi odczuciami i emocjami. Krytyczne myślenie to szereg umiejętności, które ułatwiają poznawanie świata i jego rozumienie. Składają się na nie: ciekawość i nonkonformizm poznawczy, umiejętności zarządzania informacjami oraz wnioskowania na ich podstawie. Ten proces opiera się na uniwersalnych wartościach intelektualnych, takich jak: przejrzystość, trafność, precyzyjność, spójność, istotność, uzasadnienie, głębia, rozmach oraz uczciwość. Stawianie pytań i dociekanie, poszukiwanie zależności między procesami, sprawna weryfikacja faktów, źródeł wiedzy czy rozpatrywanie zagadnień z różnych perspektyw to przykłady umiejętności, które często stanowią trzon wymagań ogólnych podstawy programowej wielu przedmiotów – warto się do nich odwoływać, poruszając treści przedmiotowe, a jednocześnie dając młodzieży przestrzeń do samodzielności poznawczej i niezależnego formułowania ocen i stanowisk. Ma to szczególne znaczenie w kontekście walki z dezinformacją i fake newsami, które wzmacniają podziały i polaryzację społeczną.

Bez poszukiwania sposobów porozumienia się i kompromisu nie będziemy w stanie wspólnie przeciwstawiać się wyzwaniom, przed którymi stoimy wraz z przyszłymi pokoleniami. Przykładem takiej postawy i zobowiązania są np. Cele Zrównoważonego Rozwoju – globalne zobowiązanie podjęte w 2015 r. przez 193 państwa ONZ w ramach Agendy 2030, które sygnalizują, że żadne państwo w pojedynkę nie jest w stanie zmierzyć się z kwestią ubóstwa, głodu, nierówności ekonomicznych czy sprawiedliwego handlu – jedynie współpracując ze sobą, możemy szukać rozwiązań. Ten przekaz powinien wybrzmiewać także w szkołach. Współpraca pozwala na skuteczne wspólne działanie w różnorodnych grupach. Umożliwia odpowiedzialne, aktywne i w dialogu dążenie do poznania świata i do zmiany. Im więcej będziemy stwarzać okazji do współpracy w szkole i aktywnego słuchania siebie (np. w ramach samorządności uczniowskiej, pracy projektowej czy grup zadaniowych): uczniom i uczennicom, nauczycielom i nauczycielkom, tym łatwiej będzie stawać we wspólnej sprawie i tworzyć grupy czy społeczności wspólnego interesu.

Skuteczność działań zależy m.in. od poczucia odpowiedzialności (za siebie i innych – w społeczności regionalnej, krajowej czy globalnej, za zadanie czy wyznaczony cel) i zaangażowania, a te zawierają w sobie m.in zarządzanie sobą, czyli świadome i refleksyjne kierowanie własnym rozwojem i działaniami oraz liderstwo, czyli zestaw kompetencji, które kształtują u młodych ludzi poczucie sprawstwa, pozwalają im skutecznie zaprosić innych do wspólnego działania i przewodzić im, poddając cały proces refleksji. Poczucie wpływu na kształt najbliższego otoczenia i sensu podejmowanego działania, a także możliwość uczenia się poprzez praktyczne działanie wzmacniają długofalowe zaangażowanie i postawę obywatelskiej odpowiedzialności.

Zadania dla szkoły

Szkoła powinna łączyć naukę z bieżącymi wydarzeniami, odwoływać się do aktualnej sytuacji społecznej, politycznej, gospodarczej, środowiskowej – zarówno lokalnej, jak i globalnej, i osadzać ją w doświadczeniach i emocjach uczniów i uczennic. Dzięki temu będzie stawała się przestrzenią do poruszania trudnych, kontrowersyjnych tematów, o których młodzi ludzie często chcą, ale nie mają z kim rozmawiać. Może też rozwijać wskazane wcześniej kompetencje przez autentyczną i adekwatną edukację, która zapewnia uczniom i uczennicom wybór, wolność wypowiedzi oraz poczucie sprawczości.

W przywoływanym badaniu, młodzi podkreślali też, jak ważne jest dla nich nie tylko wyrażanie własnego zdania, ale także poczucie, że jest ono brane pod uwagę przy podejmowaniu decyzji ich dotyczących. Wszystko to wymaga więc od nauczycieli i nauczycielek występowania w nowej roli, w której uruchamiają relacyjny proces uczenia się, różnicują zadania i sytuacje edukacyjne, dbają o czas i przestrzeń uczenia się, bazując na swoim codziennym warsztacie, odpowiadając na indywidualne i grupowe potrzeby uczniów i uczennic, a także włączając ich we współtworzenie całego procesu.

W szkołach, w których uczniowską samorządność traktuje się poważnie, włącza się na przykład uczniów i uczennice w szereg szkolnych decyzji, także tych, które dotyczą procesu nauczania i uczenia się. Ważne jest też tworzenie stałej, otwartej dla wszystkich przestrzeni, innej niż typowo lekcyjna, do rozwijania kompetencji przekrojowych.

Szkoła może być też miejscem, w którym nie tylko uczy się o tym, jak odpowiadać na wyzwania współczesnego świata, ale też realizować to założenie w praktyce, wdrażając rozwiązania i dobre wzorce z zakresu m.in. praw człowieka (np. dotyczące kwestii równości płci, przeciwdziałania dyskryminacji) czy zrównoważonego rozwoju. To modeluje zachowania społeczności szkolnej i lokalnej, zachęca do autorefleksji w tym zakresie i buduje motywację do modyfikacji zachowań i codziennych nawyków.

Skuteczną edukację obywatelską w szkole można wspierać zachęcając do podejmowania działań z zakresu wolontariatu i samorządności, tłumacząc, jak działa współczesny świat, jak odpowiedzialnie dbać o niego, o środowisko i o siebie nawzajem, rozwijając krytyczne myślenie i zachęcając do świadomego uczestnictwa w kulturze oraz jej tworzenia, tłumacząc świat polityki, zachęcając do angażowania w życie publiczne, wspierając budowanie w klasie dobrych relacji opartych na szacunku dla różnorodności i pomagając podejmować trudne tematy.

Edukacja obywatelska w takim wydaniu to istotny element wychowania i w takim rozumieniu jej elementy powinny być włączane do różnych przedmiotów i działań interdyscyplinarnych, kształtując kompetencje przyszłości oparte o postawy, wartości i umiejętności.


Elżbieta Krawczyk  – członkini zarządu oraz szefowa działu edukacji globalnej i ekologicznej Centrum Edukacji Obywatelskiej. Nadzoruje prace wszystkich działów programowych Fundacji. Tworzy i redaguje scenariusze zajęć oraz materiały edukacyjne, wypracowuje je wspólnie z nauczycielami i nauczycielkami, prowadząc warsztaty i spotkania grup roboczych.

Sylwia Żmijewska-Kwiręg w Centrum Edukacji Obywatelskiej od 2001 r. Szefowa programu Szkoła ucząca się. Nauczycielka wiedzy o społeczeństwie. Współautorka i redaktorka programu nauczania i podręcznika do WOS-u, programu nauczania do ekonomii w praktyce, publikacji metodycznych dla nauczycieli realizujących projekty edukacyjne, scenariuszy zajęć, programów warsztatów i artykułów o tematyce obywatelskiej.

Fot. Nathan Dumlao / Unsplash.

Skomentuj lub udostępnij
Loading Facebook Comments ...

Skomentuj

Res Publica Nowa