Rok 1968 – chronologia wydarzeń, pierwsze półrocze

Marzec '68 w Polsce w kontekście regionalnym oraz światowym


Opracowanie przygotowane przez Andrzeja Chojnowskiego w 1988 roku. Ówczesna redakcja temat Marca ’68 opatrzyła grafiką Francisca Goi Rozsądek uśpiony rodzi potwory [bardziej znaną pod tytułem Gdy rozum śpi, budzą się demony]. Niebawem opublikujemy chronologię wydarzeń z drugiej połowy roku. Zapis kalendarium orygialny.

Styczeń

Wietnam

Wzrost aktywności wojsk Frontu Wyzwolenia Wietnamu Południowego. Oddziały Frontu atakują budynek ambasady USA w Sajgonie.

Czechosłowacja

5 I Obrady plenum KC KPCz. Aleksander Dubczek wybrany pierwszym sekretarzem partii. Antonin Novotný utrzymuje stanowisko prezydenta republiki.

19 I W liście opublikowanym na łamach ,,Rudého Práva” 175 weteranów KPCz apeluje o demokratyzację systemu i otwartą politykę informacyjną.

24 I Więzień polityczny epoki stalinowskiej (zwolniony z więzienia w 1956), Eduard Goldstücker, wybrany prezesem Czechosłowackiego Związku Pisarzy.

29-30 I Partyjna delegacja z A. Dubczekiem na czele przebywa w Moskwie.

Polska

Uchwalenie przez Sejm Narodowego Planu Gospodarczego na rok 1968.

Polemika pomiędzy posłem S.Stommą (Koło Poselskie ,,Znak”) a posłem J .Olszewskim (PZPR) na temat modelu polskiej gospodarki i metod zarządzania.

Zmiany personalne w aparacie partyjnym i środkach masowego przekazu. M.in.: S.Kociolek I sekretarzem KW PZPR w Gdańsku, J.Kępa – w Warszawie, J.Majewski przewodniczącym Stołecznej Rady Narodowej, S.Mojkowski redaktorem naczelnym „Trybuny Ludu”.

Żywe przyjęcie Dziadów Adama Mickiewicza w inscenizacji K.Dejmka (Teatr Narodowy) przez warszawską publiczność.

16 I Ministerstwo Kultury uznaje zachowanie widowni za antyradziecką demonstrację i podejmuje decyzję o zawieszeniu spektaklu.

30 I Ostatnie przedstawienie Dziadów przy olbrzymiej frekwencji na widowni. Grono studentów organizuje po spektaklu krótką demonstrację przed teatrem i pod pomnikiem Mickiewicza na Krakowskim Przedmieściu. Milicja zatrzymuje 35 osób, z których 9 staje przed kolegiami ds. wykroczeń.

Luty

Wietnam

Ciężkie walki w okolicach bazy Khe Sanh w Wietnamie Południowym. Amerykańskie ataki lotnicze na Demokratyczną Republikę Wietnamu (Hanoi).

Europa Zachodnia

Prowietnamskie (DRW) demonstracje młodzieży studenckiej w miastach Europy Zachodniej. Aktywizacja lewackich (maoistycznych) grupek politycznych.

Francja

Prezydent Ch. de Gaulle ogłasza projekt rozwiązania konfliktu na Bliskim Wschodzie.

Czechosłowacja

Zmiany personalne w aparacie partyjnym i państwowym.

22 II A.Dubczek proklamuje politykę reform politycznych i zapowiada naprawienie krzywd wyrządzonych społeczeństwu w poprzednim okresie. Organizacje partyjne w różnych rejonach kraju uchwalają poparcie dla polityki demokratyzacji.

27 II Gen. J .Sejna, bliski współpracownik Novotnego, ucieka na Zachód. Pogłoski o udaremnionym spisku wojskowych przeciwko rządom Dubczeka.

29 II Odwieszenie pisma literackiego „Literarni Noviny” (rozwiązanego w 1967 r.), od marca organu Czechosłowackiego Związku Pisarzy (późniejsza nazwa – „Literarni Listy”).

Węgry

60 partii komunistycznych (na 74 zaproszone) potwierdza swój udział w spotkaniu konsultacyjnym w Budapeszcie, mającym przygotować światową konferencję komunistyczną w Moskwie.

26 II-5 III Obrady spotkania konsultacyjnego. Zapowiedź zwołania konferencji moskiewskiej w listopadzie lub grudniu.

29 II Wskutek rozbieżności w kwestii sytuacji na Bliskim Wschodzie oraz założeń strategii ruchu komunistycznego (m.in. stosunek do KP Chin) delegacja rumuńska opuszcza obrady.

Polska

1 II Zakaz działania na obszarze Polski żydowskiej organizacji charytatywnej „Joint”.

6-19 II Proces J.Szpotańskiego, autora wodewilu Cisi i gęgacze, czyli bal u Prezydenta. Sąd Wojewódzki w Warszawie skazuje Szpotańskiego na 3 lata więzienia za „sporządzanie i przechowywanie w celu rozpowszechniania” materialów fałszywych i szkodzących interesom PRL.

16 II Marszałek Sejmu otrzymuje petycję, podpisaną przez ponad 3000 osób (głównie studentów UW), protestującą przeciw zdjęciu z afisza Dziadów.

Redaktor „Pegaza”, G.Lasota, wypowiada się w telewizji na temat „kontrowersyjności i politycznej dwuznaczności” inscenizacji Dejmka, pogłębionych przez ludzi na widowni, „pragnących zrobić zamiast spektaklu demonstracje”.

29 II Nadzwyczajne posiedzenie oddziału warszawskiego Związku Literatów Polskich. Grupa znanych pisarzy (A.Słonimski, S.Kisielewski, P.Jasienica, J. Grzędziński i inni) ostro krytykuje decyzję Ministerstwa Kultury. Zebrani uchwalają rezolucję potępiającą tę decyzję.

Marzec

Stany Zjednoczone

31 III Prezydent Johnson ogłasza ograniczenie bombardowań DRW.

Bliski Wschód

21 III Incydent na granicy izraelsko-jordańskiej. Najkrwawszy konflikt w tym rejonie od czasu wojny sześciodniowej z roku 1967. Agencja TASS potępia „izraelskiego agresora”.

ZSRR

27 III Pierwszy kosmonauta świata, J .Gagarin, ginie w wypadku lotniczym. (Okoliczności wypadku zostaną podane do wiadomości publicznej w r. 1987).

Włochy

Studenci włoscy domagają się większego wpływu na zarządzanie uniwersytetami.

3 III starcia pomiędzy policją a studentami na ulicach Rzymu.

Bułgaria

4 III Obrady Politycznego Komietu Doradczego państw Układu Warszawskiego.

NRD

23 III Jednodniowe spotkanie przywódców 6 państw komunistycznych (ZSRR, Czechosłowacja, Polska, Węgry, Bułgaria, NRD) w celu omówienia m.in. sytuacji w Czechosłowacji.

Czechosłowacja

5 III Prasa czechosłowacka rozpoczyna kampanię na rzecz ustąpienia Novotnego ze stanowiska prezydenta.

6 III KC KPCz ogranicza zakres funkcjonowania cenzury.

10 III Prasa czci pamięć J.Masaryka (w 20 rocznicę jego śmierci).

14 III Zwolennik Novotnego, wiceminister obrony, gen. V. Janko, popełnia samobójstwo.

15 III Dalsze zmiany personalne w aparacie władzy (m.in. w MSW i prokuraturze). Zapowiedź przeprowadzenia w kwietniu na terytorium Czechosłowacji manewrów wojsk Układu Warszawskiego.

18 III W Pradze powstaje Klub Zaangażowanych Bezpartyjnych (KAN), w przyszłości ważna grupa nacisku na rzecz przemian politycznych w państwie.

22 III A.Novotný ustępuje ze stanowiska prezydenta. Słowacka Rada Narodowa wypowiada się za przekształceniem Czechosłowacji w państwo federacyjne.

28 III Zmiany personalne w sądownictwie. Wiceprezes SN, Briesztianski, popełnia samobójstwo.

30 III Zgromadzenie Narodowe obiera prezydentem gen. L.Svobodę.

Polska

4 III Minister szkolnictwa wyższego, H. Jabłoński, releguje A.Michnika i H.Szlajfera z grona studentów UW.

6 III Otwarte zebranie organizacji partyjnej UW w sprawie sytuacji politycznej na uczelni. 8 pisarzy zwraca się do rektora UW, prof. S.Turskiego, o umorzenie postępowania dyscyplinarnego przeciwko uczestnikom demonstracji w dniu 30 stycznia.

7 III Aresztowanie Jacka Kuronia, Adama Michnika, Karola Modzelewskiego i innych.

8 III Wiec studentów na dziedzińcu UW. Godz. 12.00 – początek wiecu, kilkaset zgromadzonych osób wysłuchuje przemówieńi odczytanej przez I.Lasotę rezolucji, protestującej przeciw relegowaniu Michnika i Szlajfera oraz wyrażającej solidarność ze stanowiskiem środowiska literackiego w sprawie Dziadów. Ukonstytuowanie się delegacji studenckiej, która przedstawia w Pałacu Kazimierzowskim swoje postulaty prorektorowi UW, Z.Rybickiemu. W trakcie wiecu przez otwarte cały czas bramy uczelni na dziedziniec wjeżdżają autobusy, przywożące „aktyw robotniczy, zmobilizowany uprzednio przez kierownictwo warszawskiej organizacji partyjnej”. Uzbrojeni w gumowe pałki aktywiści przystępują do rozpraszania studenckiego zgromadzenia. Godz. 14.30 – początek interwencji milicji mundurowej („wysłanej przez kierownictwo zespołu czuwającego nad porządkiem publicznym”). Aresztowania osób uczestniczących w wiecu oraz osób zaliczanych przez władze do tzw. grupy komandosów.

9 III W „Życiu Warszawy” i „Sztandarze Młodych” pojawiają się notatki informujące o „zakłóceniach w ruchu ulicznym i komunikacji w rejonie Nowego Światu i Krakowskiego Przedmieścia”, wywołanych przez grupy „bananowej młodzieży”, której obce są „troski materialne, prawdziwe warunki życia i potrzeby naszego społeczeństwa”. Studenci Politechniki Warszawskiej zbierają się na wiecu, a następnie organizują pochód w kierunku siedziby „Życia Warszawy”, rozproszony przez milicję.

W Uniwersytecie Warszawskim odbywają się zebrania studentów na poszczególnych wydziałach, w trakcie których podejmowane są pierwsze rezolucje (dominuje postulat podania przez prasę prawdziwego przebiegu wydarzeń). Po południu kilkusetosobowa grupa studentów podejmuje próbę przejścia Nowym Światem pod gmach KC PZPR, lecz zostaje rozproszona przez milicję przy użyciu pałek i gazów łzawiących.

11 III Zebrania i wiece studenckie w UW, SGPiS, PWST, AM. Na Uniwersytecie odbywają się wybory delegatów wydziałowych do Komitetu Studenckiego. Senat UW powołuje komisję z prof. B.Leśnodorskim na czele dla zbadania okoliczności zajść w dn. 8 marca (nie ogłosi ona nigdy sprawozdania ze swej działalności).

Po południu dochodzi w Warszawie do burzliwych zajść ulicznych w okolicach Krakowskiego Przedmieścia, w których rannych zostaje ok. 300 osób. W Krakowie studenci UJ organizują wiec na Rynku Głównym (o godz. 20) rozproszony przez milicję.

Koło Poselskie „Znak” występuje z interpelacją do premiera, domagającą się ustalenia odpowiedzialnych za brutalne postępowanie sił porządkowych, powstrzymania dalszych działań MO oraz udzielenia przez rząd merytorycznej odpowiedzi na postulaty młodzieży.

W przemówieniu do aktywu partyjnego Warszawy (opublikowanym w prasie w dniu następnym) J .Kępa wskazuje jako inspiratorów „ulicznych awantur” koła rewizjonistyczne i syjonistyczne, wymienia m.in. nazwiska S.Staszewskiego i R.Zambrowskiego (byłych członków władz PZPR, od kilku lat odsuniętych od czynnej działalności politycznej). O odpowiedzialności politycznej syjonistów informuje anonimowy autor artykułu, opublikowanego na łamach „Słowa Powszechnego”.

W warszawskich zakładach pracy odbywają się pierwsze masówki załóg, w trakcie których potępia się warcholstwo uczestników zajść ulicznych. Na wiecu w FSO pada popularne od tego momentu hasło: „Studenci do nauki, literaci do pióra”.

12 III W Warszawie powstaje Studencki Komitet Delegatów Wydzialowych UW (działał do 29 III). Wiece i próby demonstracji ulicznych studentów Poznania, Lublina, Łodzi, Wrocławia i Gdańska. „Kurier Polski” drukuje artykuł R.Gontarza pt. Inspiratorzy, prezentujący przywódców ruchu studenckiego jako dzieci syjonistów i bankrutów politycznych, odpowiedzialnych za nieprawości okresu stalinowskiego. Wersję o syjonistycznym spisku lansuje kolportowany w fabrykach biuletyn „Głos Młodych”, zaś wśród studentów biuletyn „Nasza Walka”, wydawane przez Okręgowy Zarząd Studencki ZMS w Warszawie.

13 III Wiece i zebrania w Politechnice Warszawskiej, zamieszki uliczne w Krakowie i Poznaniu.

W Warszawie kolportowana jest ulotka ZBOWiD-u, wymieniająca jako inspiratorów zajść amerykański imperializm, Zachodnioniemiecki rewanżyzm oraz międzynarodowy syjonizm.

PAP podaje informację o zwalnianiu ze Stanowisk w administracji państwowej wyższego szczebla rodziców dzieci biorących udział w manifestacjach studenckich. Na liście zwolnionych dominują Żydowsko brzmiące nazwiska.

VII Zjazd Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich wyklucza z szeregów SDP J.Grzędzińskiego (za publikowanie na łamach paryskiej „Kultury”).

14 III Komitet Studencki Politechniki Warszawskiej zabiega u władz uczelni o legalizację. Wiece studenckie w Toruniu i Wrocławiu. W podejmowanych przez studentów różnych uczelni rezolucjach powtarzają się apele o przestrzeganie przez władzę demokratycznych zasad konstytucji, o podanie przez środki masowego przekazu prawdy o wydarzeniach („prasa klamie”). Rezolucje występują w obronie autonomii wyższych uczelni, akcentują współzależność rozwoju gospodarczego kraju i rozwoju swobód demokratycznych („Nie ma chleba bez wolności”).

„Życie Warszawy” drukuje artykuł zawierający personalne ataki na S.Kisielewskiego (kilka dni później Kisielewski zostaje dotkliwie pobity na ulicy przez nie ustalonych sprawców). Wiec w Katowicach, zwolany przez Wojewódzki Komitet PZPR. W obecności ponad 100 tys. słuchaczy E.Gierek zapowiada, iż „śląska woda pogruchocze kości” wszystkim „zawiedzionym wrogom Polski Ludowej, (…) pogrobowcom starego ustroju, rewizjonistom, syjonistom, sługusom imperializmu”. Transparenty zapewniają o poparciu ludzi pracy Śląska dla KC PZPR „z tow. Gomułką na czele” (w ciągu ostatnich dni nazwisko Gomułki nie pojawiało się na łamach prasy).

15 III Trwa częściowy bojkot zajęć na warszawskich uczelniach. O godz. 12 rozpoczyna się wiec studentów UW, na który przybywa nieobecny dotąd w kraju rektor uczelni, prof. Turski. Witany okrzykami „Rektor z nami” i „Rektorze, broń swoje dzieci”, Turski dystansuje się od studentów (wręczoną mu rezolucję nazywa pogardliwie „Świstkiem papieru”) i opuszcza zgromadzenie. Zebrani proklamują nocny strajk ostrzegawczy na 16-18 III.

W Katowicach w godzinach popołudniowych dochodzi do starć ulicznych. Według prasy – działania demonstrantów nosiły „charakter chuligański”.

16 III Rektor S.Turski wydaje oświadczenie ostrzegające przed bojkotem zajęć. Trwa strajk studentów krakowskich, powracają do zajęć studenci wrocławscy.

Wojewódzcy sekretarze PZPR w Gdańsku (Kociołek), Poznaniu (Szydlak) i woj. warszawskim (Szafrański) wygłaszają przemówienia na temat genezy zaburzeń na wyższych uczelniach. Powtarzana jest teoria o spisku rewizjonistyczno-syjonistycznym, do najczęściej atakowanych osób należą A.Słonimski, S.Kisielewski i P.Jasienica.

W Zakładach Mechanicznych „Ursus” odbywa się wiec załogi pod hasłami: „Syjoniści do Dajana” oraz „Antysemityzm – nie, antysyjonizm – tak”. W krajach Europy Zachodniej oraz Izraelu rozpoczynają się protesty opinii publicznej przeciwko antysyjonistycznej kapanii propagandowej w Polsce.

18 III Koniec strajku w Uniwersytecie Warszawskim. „Nasza Walka” informuje o starciu 80-osobowej grupy „Studenckiej Służby Porządkowej ZMS” z dwustuosobowym tłumem studentów w Domu Studenckim AGH w Krakowie przy ul. Reymonta 17. Wystąpienia kolejnych sekretarzy wojewódzkich PZPR (w Szczecinie, Kielcach, Olsztynie, Koszalinie). Z wystąpienia A.Waloszka: „Syjonistycznych kombinatorów i prowokatorów ostrzegamy: zniesiemy was poza nawias życia społecznego, tak jak fale Odry i Bałtyku zniosą każdy statek, który obrał niewłaściwy kurs”.

19 III Na spotkaniu z warszawskim aktywem partyjnym w Sali Kongresowej przemawia W.Gomułka. Obciąża odpowiedzialnością za ostatnie wypadki rewizjonistów oraz antysocjalistycznie usposobionych literatów i intelektualistów. Szczególnie ostro atakuje Słonimskiego, Kisielewskiego, Grzędzińskiego i Jasienicę, sugerując, iż ten ostatni współpracował w latach 40-ych z UB. Polaków pochodzenia żydowskiego dzieli na trzy kategorie: l. zdeklarowanych syjonistów, którzy wkrótce opuszczą Polskę; 2. kosmopolitów, którzy pozostaną, ale nie powinni sprawować odpowiedzialnych funkcji politycznych; 3. rzetelnie zasłużonych dla PRL. Wśród słuchaczy na sali panuje nastrój podniecenia, skandują oni okrzyki na cześć Gomułki na równi z okrzykami na cześć Gierka, wielokrotnie przerywają mówcy. Gdy Gomułka mówi o kwestii żydowskiej, z sali padają nawoływania „śmielej, śmielej”.

20 III W Warszawie powstaje Studencki Komitet Koordynacyjny. Studenci PW zapowiadają 48-godzinny strajk począwszy od 21 III. Prasa kontynuuje kampanię antysyjonistyczną. Najbardziej reprezentatywne są dla tej kampanii artykuły na łamach „Walki Młodych” (A.Reutt i Z.Andruszkiewicz), „Kuriera Polskiego” (R.Gontarz), „Prawa i Życia” (T.Kur, K.Kąkol), „Głosu Pracy” (K.Hrabyk), „Sztandaru Młodych” (A.Pawłowska), „Życia Warszawy” (H.Gaworski), „Trybuny Ludu” (J .Ładosz, I.Krasicki, G.Gołębiowski) oraz prasy PAX-owskiej. Wystąpienia kolejnych sekretarzy wojewódzkich PZPR: J.Spychalskiego (Łódź) i J.Majchrzaka (Bydgoszcz).

21 III Rozpoczyna się strajk w PW.

Zebranie studentów UW zapowiada strajk okupacyjny w nocy z 21 na 22 i z 22 na 23 III.

Początek dwudniowego strajku studentów wrocławskich.

Przemówienia sekretarzy wojewódzkich PZPR w Rzeszowie, Zielonej Górze, Opolu i Lublinie. Oprócz potępienia „warchołów i awanturników”, zawierają akcenty zdecydowanego poparcia dla kierownictwa partyjnego z W.Gomułką na czele,

Obraduje 107 Konferencja Episkopatu Polski. W liście do premiera Cyrankiewicza konferencja domaga się uwolnienia aresztowanych studentów, powściągnięcia drastycznych metod karania i śledztwa, wpłynięcia na prasę, by dezinforrnacją nie drażniła młodzieży i społeczeństwa.

Po burzliwych obradach organizacji partyjnej w MSZ (20-21 III), Adam Rapacki składa rezygnację z funkcji ministra (przyjętą 3 IV, zaś ogłoszoną w grudniu).

23 III Studenci zgromadzeni w Auditorium Maximum UW wysyłają list do W.Gomułki, domagając się spełnienia dezyderatów, formułowanych powszechnie przez studentów wszystkich uczelni. Trwają dalsze aresztowania działaczy studenckich.

24 III Zajścia uliczne w Nowej Hucie. Milicja używa pałek i psów obronnych.

25 III Minister H.Jabloński zwalnia ze stanowisk w UW profesorów i docentów Wydziału Filozofii: B.Baczkę, L.Kołakowskiego, S.Morawskiego, Z.Baumana i M.Hirszowicz oraz z Wydziału Ekonomii Politycznej – W.Brusa.

Premier Cyrankiewicz zwalnia prof. S.Żółkiewskiego z funkcji sekretarza Wydziału I Nauk Społecznych PAN.

R.Zambrowski zostaje wykluczony z szeregów PZPR.

26 III „Trybuna Ludu” w artykule W.Mysłka pt. Koryfeusze nauki czy wichrzyciele uzasadnia zwolnienia profesorów.

28 III Na wiecu na Uniwersytecie Warszawskim uchwalona zostaje Deklaracja Ruchu Studenckiego.

29 III Rektor UW, prof. S.Turski, zarządza skreślenie z listy studentów 34 osób, zaś zawieszenie w prawach studenckich 11 uczestników wiecu w dn. 28 III. Kierunki studiów: teoria ekonomii, ekonomia, ekonometria, filozofia, sociologia, psychologia oraz rok III matematyki i fizyki zostają rozwiązane. Nabór na nie ma być przeprowadzony na zasadzie ponownych wpisów.

30 III Wiec na dziedzińcu UW z udziałem ok. 2000 osób, protestujących przeciwko zwolnieniom profesorów.

Kwiecień

Stany Zjednoczone

4 IV Przywódca murzyński Martin Luther King pada ofiarą zamachu w Memphis. Trzydniowe zamieszki w dzielnicach murzyńskich większych miast amerykańskich.

Republika Federalna Niemiec

12 IV Przywódca lewackich grup politycznych R.Dutschke postrzelony w zamachu. Demonstracje i starcia z policją studentów w Berlinie Zachodnim i ośrodkach akademickich RFN.

Czechosłowacja

1 IV W Pradze powstaje tzw. Klub „231”, skupiający byłych więźniów politycznych. Komisja Rewizyjna KPCz zaleca rehabilitację skazanych w pokazowych procesach w okresie stalinowskim.

3 IV Rozpoczęcie śledztwa w sprawie śmierci b. ministra spraw zagranicznych J.Masaryka, który zginął w tajemniczych okolicznościach w r. 1948.

4 IV Obrady plenum KC KPCz. Zmiany personalne w składzie Prezydium oraz Sekretariatu partii. O.Czernik otrzymuje misję utworzenia nowego rządu czechoslowackiego.

9 IV KPCz ogłasza „Program dzialania na rzecz czechosłowackjej drogi do socjalizmu”. Program przewiduje demokratyzację życia politycznego kraju (gwarancja wolności słowa, zgromadzeń i poruszana się) oraz zmianę modelu organizacyjnego partii.

16 IV Czechosłowacki Związek Pisarzy postanawia reaktywować pismo „Lidowe Noviny” (utworzone w 1892, wyrażało poglądy twórcy niepodległej Czechosłowacji, T.Masaryka).

18 IV J.Smrkovský nowym przewodniczącym Zgromadzenia Narodowego.

24 IV A.Dubczek krytykuje ambasadora radzieckiego w Pradze, Czerwonienkę, za utrzymywanie kontaktów z A. Novotným.

Polska

2 IV „Żołnierz Wolności” donosi o istnieniu „dywersji ideologicznej” w wojsku i podnosi potrzebę wzmożenia czujności. Członkowie PZPR i ZSL w Zarządzie Głównym Związku Literatów Polskich występują z wnioskiem o wykluczenie z organizacji J.Grzędzińskiego, P.Jasienicy i S.Kisielewskiego.

3 IV Trzej generałowie WP (Z.Huszcza, C.Waryszak i E.Rozłubirski) zostają przesunięci ze stanowisk liniowych na administracyjne.

5 IV W.Gomułka spotyka się z redaktorami naczelnymi prasy terenowej.

J .Toeplitz ustępuje ze stanowiska rektora Łódzkiej Szkoły Filmowej.

8 IV E.Ochab zgłasza rezygnację z funkcji przewodniczącego Rady Państwa „z powodu złego stanu zdrowia”. (W 1981 roku Ochab ujawnił swój list wyslany w 1968 roku do Biura Politycznego i Sekretariatu KC. Ochab składał w nim rezygnację na znak protestu przeciwko „hecy antysemickiej organizowanej w Polsce przez różne ciemne siły, wczorajszych ONR-owców i ich dzisiejszych możnych protektorów”). Prof. A.Schaff zostaje odwołany z funkcji dyrektora Instytutu Filozofii i Socjologii PAN.

10-11 IV Obrady Sejmu. Odpowiedź premiera Cyrankiewicza na interpelację Koła Poselskiego „Znak” z 11 III. Koło „Znak” zostaje oskarżone o stanięcie „po stronie tych elementów syjonistycznych i rewizjonistycznych, które inspirowały i zorganizowały prowokację wymierzoną w spokój Ojczyzny, w jej żywotne interesy”. W wyniku ostrych ataków ze strony posłów PZPR J.Zawieyski ustępuje z Rady Państwa. Sejm wybiera M.Spychalskiego na przewodniczącego Rady Państwa i przeprowadza zmiany w rządzie, m.in. w resorcie obrony, gdzie ministrem zostaje gen. W.Jaruzelski.

Zarząd Główny ZLP wydaje „Oświadczenie pisarzy polskich przeciwko antypolskiej kampanii sił syjonistycznych”.

13-14 IV „Trybuna Ludu” publikuje artykuł J.Ładosza pt. Marksizm a filozoficzne poglądy Leszka Kolakowskiego. Prasa donosi o dalszych zmianach personalnych w aparacie administracyjnym. „Trybuna Ludu” oskarża tygodnik „Polityka” o zajmowanie promenedżerskiego stanowiska.

22 IV Atak „Trybuny Ludu” na ekonomistów: W.Brusa, J.Drewnowskiego, T.Kowalika, S.Kurowskiego i I.Sachsa.

Maj

Stany Zjednoczone

Rządy USA i DRW uzgadniają rozpoczęcie negocjacji pokojowych w Paryżu.

Wietnam Południowy

4 V Oddziały FWWP podejmują ofensywę wyrnierzoną przeciwko 116 obiektom wojskowym i policyjnym.

Francja

1 V Po zamknięciu przez rektora Akademii Paryskiej fakultetu nauk humanistycznych (12 tys. studentów) w Paryżu dochodzi do demonstracji studenckich i starć z policją.

7 V Gwałtowny wzrost napięcia politycznego w kraju w wyniku demonstracji studenckich. Bitwy studentów z policją w Dzielnicy Łacińskiej Paryża. Solidarnościowe wystąpienia studentów Berlina Zachodniego i Frankfurtu.

10 V W Paryżu odbywa się pierwsze spotkanie delegacji USA i DRW.

11 V Rząd francuski zapowiada reformę uniwersytetów, wznowienie wykładów na Sorbonie, uwolnienie aresztowanych studentów. Ruchy studenckie spotykają się z rosnącym poparciem związków zawodowych.

13 V Wszystkie centrale związkowe formułują własne postulaty socjalne i ekonomiczne pod adresem rządu i ogłaszają 24-godzinny strajk generalny.

14 V Prezydent de Gaulle udaje się z wizytą do Rumunii, gdzie wypowiada pogląd o sztucznym charakterze wytworzonego w Jałcie podziału Europy.

Francja pogrąża się w otchlani strajków, manifestacji, ulicznych zaburzeń.

17 V Mobilizacja Żandarmerii narodowej.

18 V Strajk okupacyjny w zakładach Renault, de Gaulle przyspiesza swój powrót do kraju. Grupa Filmowców (J.L.Godard, F.Truffaut, C.Lelouche) doprowadza do przerwania międzynarodowego festiwalu w Cannes.

21 V Wystąpienie de Gaulle’a w parlamencie. Prezydent zpowiada refomiy, a jednocześnie rozpisanie referendum w sprawie kompetencji prezydenta.

W kraju strajkuje 8 mln pracowników (28 V – 10 mln, zaś w początkach czerwca – 15 mln).

22 V Wniosek opozycji o wotum nieufności dla rządu upada większością 11 głosów.

Demonstracje studenckie w Madrycie, Belgradzie, Rzymie, Turynie, Brukseli, Sztokholmie, Nowym Jorku. Kulminacja lewackich (maoistowskich) sympatii wśród młodzieży zachodriioeuropejskiej.

26 V Rząd godzi się na podwyżki płac w wysokości 10%.

30 V Nowe przemówienie de Gaulle’a. Prezydent ogłasza, iż nie poda się do dymisji, grozi wprowadzeniem stanu wojennego, odracza termin referendum, rozwiązuje Zgromadzenie Narodowe, przeprowadza zmiany w rządzie.

31 V Na czele rządu staje G.Pompidou.

Związek Radziecki

1 V Na defiladzie wojskowej w Moskwie pokazane zostają nowe rodzaje rakiet. Wśród defilujących wojsk duży odsetek stanowią oddziały powietrzno-desantowe.

„Prawda” donosi o zaniepokojeniu robotników czcchosłowackich knowaniami irnperializmu, skierowanymi przeciwko CSRS.

4-5 V Czechosłowacka delegacja partyjno-rządowa przebywa w Moskwie. Kierownictwo radzieckie wyraża swoją głęboką troskę o losy socjalizmu w CSRS.

7 V TASS zaprzecza, jakoby radzieccy doradcy mieli coś wspólnego ze śmiercią J.Masaryka w 1948 r.

9 V Spotkanie L.Breżniewa z W.Gomułką, W.Ulbrichtem, J .Kadarem i T.Żiwkowem.

Czechosłowacja

5 V Rząd czechosłowacki przeznacza 5 mln koron na odszkodowania dla ofiar stalinizmu.

12 V Klub Zaangażowanych Bezpartyjnych domaga się radykalnych zmian systemu politycznego, tak by nie było powrotu do praktyk poprzedniego okresu.

15 V J.Smrkovský przemawiając w Zgromadzeniu Narodowym oświadcza: nikt nie zmusi nas do porzucenia „drogi budowy humanistycznego, demokratycznego i socjalistycznego społeczeństwa”.

17 V Do Pragi przybywa radziecka delegacja wojskowa (A.Greczko, A.Jepiszew), a także premier A.Kosygin (na urlop i kurację).

18 V Rozmowy Kosygina z przywódcami CSRS.

22 V [—-] [Ustawa z dnia 31 lipca 1981 roku o kontroli publikacji i widowisk, art. 2 p. 3 (Dz.U. nr 20 poz. 99, zm.: 1983 r., Dz.U. nr 44 poz. 204)].

25 V Zapowiedź manewrów sztabowych wojsk Układu Warszawskiego na terytorium CSRS.

29 V-1 VI Obrady plenum KC KPCz. Dubczek zapowiada kontynuację „drogi styczniowej”, a jednocześnie przetrzega siły antysocjalistyczne w kraju.

Zapowiedź zwołania 9 września XIV (nadzwyczajnego) zjazdu KPCz. A.Novotný usunięty z Komitetu Centralnego.

Polska

6 V Ambasador PRL w CRSS składa protest polskiego MSZ przeciwko tendencyjnemu przedstawieniu przez prasę czechosłowacją wydarzeń w Polsce.

9 V „Trybuna Ludu” infomiuje o aktywizacji sił antysocjalistycznych w CSRS. Dyplomaci zachodni donoszą o zamknięciu granicy polsko-radzieckiej i ruchach wojsk radzieckich w południowej Polsce.

18 V Manewry oddziałów polskich i radzieckich w okolicach Raciborza.

22 V Prasa donosi o dalszych zmianach personalnych W instytucjach politycznych i społecznych. Odwolani zostają kierownicy artystyczni, literaccy i szefowie produkcji wszystkich (8) zespołów realizatorów filmowych. A.Ford zostaje wykluczony z PZPR, a J.Rybkowski otrzymuje partyjną naganę.

Ogłoszone zostają nowe zasady preferencyjne na wyższe uczelnie (m.in. przewidują one punkty preferencyjne dla młodzieży robotniczej i chłopskiej). Na zawieszonych kierunkach studiów w UW wznowione zostają zajęcia. Na 1616 podań o ponowny wpis na studia odmowa spotkała 70 osób.

Czerwiec

Stany Zjednoczone

6 VI W Los Angeles zostaje zastrzelony przez zamachowca arabskiego senator R.Kennedy, kandydat na prezydenta.

Francja

7 VI Przemówienie radiowe de Gaulle’a. Początek kampanii wyborczej.

Po ustepstwach ekonomicznych rządu fala strajków w kraju wygasa.

16 VI Nowe wystąpienia studenckie w Paryżu. Wśród młodzieży narasta rozłam pomiędzy siłami umiarkowanymi a siłami radykalnymi (tzw. wściekli). Policja wkracza na Sorbonę i usuwa okupujących ją studentów. Władze rozwiązują szereg studenckich organizacji. Koniec młodzieżowej rewolty we Francji. Pod koniec czerwca władze podają, iż w dwumiesięcznych zajściach w Paryżu rannych zostało 1459 demonstrantów i 1910 policjantów.

21 VI Zwycięstwo gaullistów w wyborach parlamentarnych (47% głosów).

Czechosłowacja

7 VI Władze odrzucają wniosek o reaktywowanie Czechoslowackiej Partii Socjaldemokratycznej.

13 VI Czechosłowacko-węgierski układ o przyjaźni i wzajemnej pomocy. „Literarni Listy” publikują artykuł poświęcony pamięci I.Nagy’a.

18 VI Do Pragi przybywa dowódca wojsk UW – marszałek Jakubowski.

20 VI Początek manewrów sztabowych wojsk UW.

21 VI 10000 członków Milicji Ludowej (odpowiednik polskiego ORMO) przysyła do moskiewskiej „Prawdy” list, wyrażający zaniepokojenie ofensywą sił antysocjalistycznych w Czechosłowacji.

W Pradze rozpoczyna obrady nadzwyczajny zjazd dziennikarzy.

24 VI Zredagowany zostaje projekt ustawy o przekształceniu CSRS w państwo federacyjne.

25 VI Zgromadzenie Narodowe uchwala amnestię dla skazanych za przestępstwa polityczne po roku 1948.

26 VI Nowelizacja ustawy prasowej, formalne zniesienie cenzury.

27 VI Na łamach prasy pojawia się tekst apelu pt. 2000 słów do robotników, rolników, urzędników, artystów i wszystkich – najradykalniejszego opozycyjnego programu przeobrażenia systemu politycznego Czechosłowacji.

28 VI Rozpoczyna się publiczna dyskusja nad apelem 2000 słów. Część przywódców partyjnych określa apel jako enuncjację kontrrewolucyjną.

Minister spraw wewnętrznych J.Pavel, usuwa ze stanowisk wszystkich wiceministrów swojego resortu.

30 VI Zakończenie manewrów sztabowych. Wojska radzieckie pozostają na terytorium CSRS.

Polska

2 VI Prokuratura Generalna rozpoczyna dochodzenie w sprawie „zaniedbań i błędów” popełnionych w wydanej przez PWN Wielkiej Encyklopedii Powszechnej (chodzilo głównie o hasło „Obozy koncentracyjne”: w jego brzmieniu dopatrzono się wyeksponowania martyrologii ludności żydowskiej, niedoceniania zaś martyrologii Polaków). „Miesięcznik Literacki” publikuje artykuł A.Werblana pt. Przyczynek do genezy konfliktu. Zdaniem autora, jedną z przyczyn niewłaściwego stanowiska KPP w kwestii niepodległości Polski było żydowskie pochodzenie części jej kierownictwa.

„Miesięcznik Literacki” publikuje stenogram dyskusji historyków, poświęconej roli Drugiej Rzeczypospolitej w formowaniu narodu polskiego. Większość dyskutantów wypowiada się pozytywnie o dorobku międzywojennej państwowości.

Władze informują, iż 47 studentów wrocławskich zostało relegowanych za udział w nielegalnej manifestacji w dniu 1 maja. Ukaranych zostało 30 pracowników wyższych uczelni.

Fot. Francisco Goya, Gdy rozum śpi, budzą się demony, CC O

Skomentuj lub udostępnij
Loading Facebook Comments ...

Skomentuj

Res Publica Nowa